„Znacie? Znamy! To posłuchajcie…”. Rzecz o „Czerwonym Kapturku”

Przywołany w tytule wpisu cytat z Pana Jowialskiego Aleksandra Fredry to zwięzłe  podsumowanie naszej znajomości Czerwonego Kapturka. Wszyscy pamiętamy tę baśń od wczesnego dzieciństwa, help a jednak z dużym prawdopodobieństwem znamy tylko jedną z jej licznych, site bardzo różnych wersji. Wystarczy chociażby zapytać, online jaką śmiercią zginął wilk i czy w ogóle zginął, by się przekonać, że nasza wiedza o Czerwonym Kapturku wcale nie jest pełna. Jeden rzut oka na mapę wskazującą geograficzne pochodzenie tej baśni tu oznaczoną jako typ ATU 333) wraz z innym jej typem (ATU 123, do którego należy przykładowo baśń O wilku i siedmiu koźlątkach) może nam uświadomić, jak złożone są źródła tej baśni. Jakub i Wilhelm Grimm umieszczając ją w roku 1812 w swoim zbiorze Kinder- und Hausmärchen siłą rzeczy dokonali wyboru określonego kształtu i interpretacji tego utworu.

journal_pone_0078871_g001

[Mapa zaczerpnięta została z artykułu autorstwa Jamshida J. Tehraniego (dostępnego na stronie: http://www.plosone.org/article/info%3Adoi/10.1371/journal.pone.0078871); zob. bibliografia.]

Czerwony Kapturek jak mało która baśń doczekał się ogromnej liczby odczytań. Bruno Bettelheim w swej książce Cudowne i pożyteczne na ponad 30 stronach (19-44) daje psychoanalityczną wykładnię tej krótkiej przecież baśni, a rozpoczyna ją tak:

Czarująca, >niewinna< dziewczynka, którą połknął wilk, to obraz wywierający niezatarte wrażenie. W baśni Jaś i Małgosia czarownica jedynie miała zamiar zjeść dzieci; w Czerwonym Kapturku i babcia, i dziecko zostają naprawdę przez wilka pożarte. Jak w przypadku większości baśni, również i ta istnieje w wielu wersjach. Najbardziej znana jest wersja braci Grimm, w której Czerwony Kapturek i babcia wracają do życia, a wilka spotyka zasłużona kara. Ale literackie dzieje tej opowieści zapoczątkował Perrault. (Bettelheim 1985: 19)

Dlatego zanim przejdę do analizy wersji Grimmów, chciałabym pokrótce scharakteryzować wersję Perraulta.

Charles Perrault

Wersja Perraulta (1628-1703) Le petit chaperon rouge powstała w 1697 roku, czyli całe 115 lat przed publikacją pierwszego wydania baśni braci Grimm w roku 1812. Tekst Perraulta jest tak naprawdę dydaktyczną przypowiastką z morałem (w postaci rymowanego pouczenia), która nie pozostawia większego pola dla wyobraźni. Pewnie mało kto wie, że w wersji Perraulta wilk leżący w łóżku babci mówi do dziewczyny: ?Zostaw podpłomyk i masło na skrzyni i chodź tu położyć się koło mnie? a wtedy ?dziewczynka się rozebrała i położyła do łóżka, jednak bardzo się zdziwiła, że babcia jest tak mocno zbudowana? (Perrault 2010: 26). Bettelheim komentuje to tak:

Gdy (?) dziewczynka rozbiera się i kładzie do łóżka obok wilka, a wilk powiada, że ma duże ręce, by ją mocniej uścisnąć, sytuacja staje się tak oczywista, że nie zostawia żadnego pola dla wyobraźni. Ponieważ na tak bezpośrednią i jasną próbę uwiedzenia bohaterka nie reaguje ani ucieczką ani oporem, to albo jest niemądra, albo chce, by ją uwieść. (Bettelheim 1985: 22)

1_UKK7c
[Ilustracja Gustava Dorégo do „Czerwonego Kapturka” Perraulta]

 

To oczywiście nie może się dobrze skończyć. Ostatnie zdanie baśni Perraulta brzmi: ?Z tymi słowami zły wilk rzucił się na Czerwonego Kapturka i go zjadł? (Perrault 2010: 26). Happy endu nie będzie. Żaden dzielny myśliwy nie przybędzie na ratunek. Czerwony Kapturek jest tutaj dziewczyną upadłą, która musiała ponieść zasłużoną karę (notabene, w paszczy wilka zginęła także Bogu ducha winna babcia). A rymowany morał tej baśni brzmi tak:

Młode osoby – widać tu dokładnie ?
A dziewczęta w szczególności,
Ładne, zgrabne, wielkiej zacności.
Źle robią, słuchając kogo popadnie.
I nie ma w tym nic dziwnego,
Że tyle z nich ginie w paszczy wilka złego.
Mówię wilka, bo w tej społeczności,
Nie wszystkie wilki są identyczne,
A bywają wśród nich bardzo sympatyczne,
Ciche i bez cienia złości,
Miłe, pełne łagodności,
Co ślad w ślad za pannami
Do ich domów biegną ulicami.
Lecz niestety! Każdy wie, że te wilki grzeczne
Z wszystkich wilków są najbardziej niebezpieczne. (ib.)

Wersja Grimmów: baśń nr 26

Historycy literatury twierdzą, że Wilhelm Grimm nie mógł tolerować nagiego wilka w łóżku, dlatego już od pierwszego wydania w roku 1812 dowiadujemy się, że po pożarciu babci wilk założył ubranie i czepek babci. Grimmowie w oparciu o dwie różne wersje, które przekazały im siostry Jeanette i Marie Hassenpflug, tworzą swoją własną najsłynniejszą literacką wersję tej baśni ? tym razem ze znanym nam wszystkim happy endem. Jednak mało kto wie, że baśń w wersji Grimmów wcale nie kończy się uwolnieniem dziewczynki i babci oraz przykładnym ukaraniem wilka. Czerwony Kapturek w nietypowy dla Grimmów sposób ma dwie części, dzięki czemu ta baśń jest jak miniaturowy Entwicklungsroman, który pokazuje rozwój i dojrzewanie protagonisty.

basnie braci grimm.indd

[Ilustracja Adolfa Borna („Baśnie braci Grimm”, Poznań: Media Rodzina, 2009)]

 

W II części baśni dziewczynka, która czegoś już się nauczyła, spotyka na swojej drodze innego wilka, ale tym razem w ogóle nie wdaje się z nim w pogaduszki, tylko pędzi prosto do domu babci. A ponieważ wilk zaczaił się, by pożreć dziewczynę, gdy wieczorem będzie wracała do domu, babcia i wnuczka wspólnymi siłami doprowadzają do śmierci wilka, który tonie w kamiennym korycie zwabiony zapachem kiełbasy. I tak, owa II poglądowa część jest w całości bardziej przekonującym morałem niż rymowana przestroga Perraulta przed uwodzicielami. Czerwony Kapturek w wersji braci Grimm posiada chyba najbardziej oczywiste szczęśliwe zakończenie: ?Czerwony Kapturek poszedł radosny do domu i już nikt nie zrobił mu krzywdy?.

Credo tłumaczki Czerwonego Kapturka

Nie będę wdawać się teraz w interpretację Czerwonego Kapturka ? zrobili to już przede mną fachowcy w zakresie literaturoznawstwa, antropologii, psychoanalizy itd. O tej baśni pisać będę ? jak zawsze w niniejszej zakładce ? wyłącznie z perspektywy tłumaczki. Niniejszym chciałabym sformułować swoje tłumaczeniowe credo w odniesieniu do Czerwonego Kapturka:

1. Teksty wielowarstwowe, niejednoznaczne i pełne ukrytych symboli należy tłumaczyć tak, by każdy szczegół wiernie przekazać, a jednocześnie powstrzymać się od własnych interpretacji i dopowiedzeń. Tekst przekładu powinien okazać się równie wielowarstwowy, niejednoznaczny i otwarty na rozmaite odczytania jak tekst oryginału. Tylko w ten sposób baśń ta spełni swój cel również w przekładzie, a czytelnik wersji polskiej będzie mógł na równych prawach uczestniczyć w literackim i kulturowym dialogu. Zatem chodzi o to, by tekst przekładu nie zamykał, lecz otwierał lekturę;

2. w obliczu ogromnej liczby adaptacji i przetworzeń Czerwonego Kapturka ważne jest, by w języku przekładu istniał przynajmniej jeden tekst możliwie bliski oryginałowi. Czytelnik przekładu musi otrzymać szansę poznania literackiego źródła, które zainspirowało tak wiele odczytań nie tylko literackich, lecz również teatralnych, filmowych, malarskich, satyrycznych? Natomiast adaptację docenimy dopiero wówczas, gdy znamy jej punkt odniesienia.

135
[Ilustracja Ottona Ubbelohdego („Baśnie dla dzieci i dla domu”, Poznań: Media Rodzina, 2010)]

 

A teraz kilka słów o realizacji powyższego credo, czyli o tym, co, moim zdaniem, absolutnie nie może zginąć w tekście przekładu:

1. Czy Czerwony Kapturek to mała dziewczynka?

Niemieckie słowo ?dasMädchen? możemy tłumaczyć na język polski jako ?dziewczynkę? lub ?dziewczynę?. Wybór każdego z tych słów pociąga za sobą nieodwracalną interpretację, gdyż automatycznie w przekładzie otrzymamy baśń a to o dziecku, a to o dorastającej panience. Takie zawężenie nie jest obojętne, gdyż czytelnik przekładu nie posiada już tej wolności co czytelnik oryginału, który sam może zdecydować, w jakim wieku jest bohaterka, i odczytać baśń na różnych jej poziomach. Czy z oryginalnego tekstu Grimmów da się wyczytać, w jakim wieku jest bohaterka? Warto zwrócić uwagę na dwa detale:

a. w scenie rozmowy matki z córką Czerwony Kapturek oryginału to równouprawniona i odpowiedzialna partnerka:

– Chodź, Czerwony Kapturku, masz tu kawałek ciasta i butelkę wina. Zanieś to babci. Jest chora i słaba, może się tym wzmocni. Ruszaj zanim zrobi się upał, a gdy będziesz szła, to idź grzecznie i nie schodź z drogi, bo upadniesz, rozbijesz szkło i dla babci nic nie zostanie. A gdy wejdziesz do izby, nie zapomnij powiedzieć ?dzień dobry? i nie zaglądaj od razu do wszystkich kątów.

– Zrobię wszystko, jak  należy ? powiedział Czerwony Kapturek i potwierdził to uściskiem dłoni. (tłum. Eliza Pieciul-Karmińska)

 Czerwony Kapturek swoje postanowienie czy umowę potwierdza ? jak człowiek dorosły ? uściskiem dłoni. Zwykle jednak tłumacze zmieniają ten fragment. Czerwony Kapturek w (na ogół wiernym) przekładzie Tarnowskiego to grzeczna dziewczynka, która przed wyjściem do babci mówi:

Zrobię wszystko, jak każesz ? przyrzekł Czerwony Kapturek mamusi. (tłum. M. Tarnowski)

Podobnie tłumaczy Mirandola:

Dziewczynka przyrzekła matce, że wszystko spełni jak należy. (tłum. Mirandola)

b. Podobna pedagogizacja tekstu w tłumaczeniu przybiera czasem zabawny wymiar, gdy w tej samej baśni informacja Czerwonego Kapturka o zawartości koszyka:

Ciasto i wino. Wczoraj piekłyśmy… [Kuchen und Wein: gestern haben wir gebacken…]

zostaje poprawione na:

Placek i wino, mamusia piekła wczoraj… (tłum. M. Tarnowski)

Placek i wino. Wczoraj upiekła go mama. (Mirandola)

jak gdyby na każdym kroku należało podkreślać hierarchię ? wyższość ?mamusi? nad nieporadnym dzieckiem?

2. Erotyczna dwuznaczność

Grimmowie, jak już wspomniałam, nie byli w stanie zaakceptować nagiego wilka w łóżku babci. W przedmowie do jednego z wydań swoich baśni pisali: ?Równocześnie jednak w niniejszym nowym wydaniu troskliwie usunęliśmy każde wyrażenie nieodpowiednie dla wieku dziecięcego?.

Niemniej jednak w baśni nadal wyczuć można erotyczne napięcie, które może być jedną z przyczyn, dla których Disney nigdy nie sfilmował tej być może najbardziej znanej baśni na świecie. Przypomniał o tym ciekawym fakcie Roberto Innocenti, światowej sławy ilustrator i autor najnowszej wersji Czerwonego Kapturka, czyli Czerwonego Kapturka w wielkim mieście (Media Rodzina) w czasie swojego spotkania 30 maja 2014 r. w poznańskiej Księgarni z Bajki.

basnie braci grimm.indd

[Ilustracja Adolfa Borna („Baśnie braci Grimm”, Poznań: Media Rodzina, 2009)]

 

Wilk spotykając dziewczynę w lesie, pyta ją, co niesie ?pod fartuszkiem? (?Was trägst du unter der Schürze??), co w wielu przekładach uznano za nazbyt dwuznaczne i przekształcono na: ?A cóż to niesiesz w koszyczku??. Gdy wilk zjada dziewczynkę, to w oryginale mowa jest o zaspakajaniu zachcianki czy wręcz żądzy (?Wie der Wolf sein Gelüsten gestillt hatte?), co w przekładach zwykle zostaje zneutralizowane do stwierdzenie faktu, że wilk po prostu się najadł, gdyż zaspokoił ?apetyt? lub ?głód?. Również myśliwy widząc wilka śpiącego w łóżku babci, nazywa go w oryginale ?starym grzesznikiem? (?Finde ich dich hier, du alter Sünder.?), co w przekładach zostaje przekształcone w ?starego szkodnika?. Takie puryfikacje, czyli usuwanie z tekstu wszelkich skojarzeń z erotyzmem czy seksualnością, sztucznie zubożają lekturę, w wyniku czego ponownie tracimy możliwość odnalezienia w tekście wielości znaczeń i symboli.

3. Dlaczego wilk musi pożreć Czerwonego Kapturka?

Wydawałoby się, że integralną częścią Czerwonego Kapturka jest scena pożarcia, lub raczej połknięcia (taki czasownik pojawia się w oryginale) dziewczyny przez wilka. Protagonistka trafia do brzucha wilka, jak do brzucha wieloryba trafił starotestamentowy prorok Jonasz, skąd wyszedł odmieniony i nawrócony. Podobnie i bohaterka baśni musi trafić do brzucha wilka, by ocalona narodzić się jako mądrzejsza, dojrzalsza osoba. Często dorośli tłumacze uznają, że pożarcie dziewczynki przez wilka może wzbudzić przerażenie w dziecku.  Tymczasem dzieci świetnie pojmują, że baśnie przemawiają do nich językiem symbolicznym, a nie codziennej rzeczywistości. Taka jest przecież logika baśni, że wilk mówi ludzkim głosem, a dziecko może trafić do jego brzucha, a potem z niego wyskoczyć całe i zdrowe. Adaptacja baśni, która próbuje przybliżyć ją do świata dziecka, sprawia, że dziecko zaczyna tracić poczucie bezpieczeństwa. Paradoksalnie właśnie zbyt duże podobieństwo do jego własnej sytuacji będzie napawać je lękiem. W tym sensie dziecko mniej jest przerażone opowieścią, w której wilk połyka babcię, niż współczesną (autentyczną!) wersją Czerwonego Kapturka, w której wilk nie pożera babci, lecz knebluje ją i związaną wpycha do szafy. To właśnie taka pozornie złagodzona, ale bliższa realiom, wersja może stać się dla dziecka źródłem prawdziwej traumy.

4. Wilk musi umrzeć

W duchu obrony praw zwierząt wiele dzisiejszych wersji baśni nie zawiera sceny śmierci wilka. Zamiast tego wilk: a) trafia do zoo, b) ucieka do innego lasu, c) zaprzyjaźnia się z babcią i Czerwonym Kapturkiem, d) przechodzi na wegetarianizm? wszystkie te naiwne lub  niezwykle pomysłowe wersje mają jakoby złagodzić okrucieństwo pierwotnej baśni. W tym miejscu jednak warto przypomnieć, że w wersji Grimmowskiej wilk nie zostaje bezpośrednio uśmiercony, lecz ginie z powodu kamieni, które ma w brzuchu. Na poziomie fabularnym, kamienie we wnętrzu wilka znalazły się tam dla bezpieczeństwa, by przebudzona bestia nie zorientowała się od razu, że jej ofiary uciekły z jego brzucha. Na poziomie symbolicznym są one metaforą żarłoczności wilka, która bezpośrednio przyczyniła się do jego śmierci.

136

[Ilustracja Ottona Ubbelohdego („Baśnie dla dzieci i dla domu”, Poznań: Media Rodzina, 2010)]

 

Autorzy wersji złagodzonych pochylają się nad losem biednego wilka, zapominając, że wilk w baśni nie jest czworonożnym ssakiem pod ochroną, lecz symbolem zła wcielonego, które podstępnie czyha na niewinnych ludzi. W czarno-białym świecie baśni zło musi zostać wyeliminowane – i  nie ma tu miejsca na psychologiczne subtelności. Jeśli dziecko ma spać spokojnie po wysłuchaniu Czerwonego Kapturka, musi być pewne, że wilk nie żyje, więc nigdy już nie wróci. A dzięki II części Grimmowskiej wersji może wierzyć, że gdyby spotkało innego wilka, to będzie już dobrze wiedzieć jak sobie poradzić, by ?już nikt nie zrobił mu krzywdy?, jak głosi ostatnie zdanie tej baśni.

***

Czerwony Kapturek żyje ? chociażby w najnowszej współczesnej adaptacji Roberta Innocentiego pt. Czerwony Kapturek w wielkim mieście (Poznań: Media Rodzina, 2014).

 czerwony_kapturek201

Okładka najnowszej wersji „Czerwonego Kapturka” – Roberto Innocenti/Aaron Frisch, „Czerwony Kapturek w wielkim mieście”, Poznań: Media Rodzina, 2014.

Bibliografia

Bettelheim, Bruno (1985), Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, tłum. D. Danek, Warszawa: PIW.

Grimm, Jakub i Wilhelm (2010), Baśnie dla dzieci i dla domu, tłum. Eliza Pieciul-Karmińska, Poznań: Media Rodzina.

Perrault, Charles (2010), Baśnie czyli opowieści z dawnych czasów, tłum. Barbara Grzegorzewska, Kalisz: Martel.

Tehrani, Jamshid J. (2013), The Phylogeny of Little Red Riding Hood. PLoS ONE 8 (11).

Artykuł dostępny na stronie:

 http://www.plosone.org/article/info%3Adoi/10.1371/journal.pone.0078871

? za informację o tym artykule składam serdeczne podziękowania Pani Izabeli Kotlarskiej.

***

PS W poznańskim dodatku „Gazety Wyborczej” z dnia 20 czerwca 2014 roku ukazał się wywiad m. in. na temat „Czerwonego Kapturka”. Zapraszam do lektury: http://poznan.gazeta.pl/poznan/1,36037,16185653,Pewnego_razu_tlumaczka_spotkala_dwoch_braci.html

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


sześć × = 18