Baskowie – najbardziej tajemniczy naród w Europie

Kontakty Poznań ? Kraj Basków

Instytut Językoznawstwa ma dość szeroką ofertę języków, check w tym języków mniejszościowych, shop egzotycznych i nieznanych. Wśród nich jest również język baskijski (euskara). Lektorat, mimo wielu trudności, od dłuższego czasu gości w murach Collegium Novum. Oferta ta skierowana jest głównie do studentów etnolingwistyki i filologii hiszpańskiej, ale tak naprawdę każdy może się do nas przyłączyć. Poza lektoratami studenci wydziału mieli możliwość wyjazdów do Kraju Basków i uczestniczenia w Dniach Baskijskich, a pracownicy naukowi Uniwersytetu Kraju Basków i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza wygłaszali gościnne wykłady. Poznań jest jednym z nielicznych ośrodków, w których można uczyć się tego języka.

Kraj Basków

Nie można jednoznacznie określić, czym jest Kraj Basków. W języku baskijskim istnieją dwa pojęcia, które mają jeden ekwiwalent w języku polskim. Pierwszy z nich, Euskal Herria (czasem używa się tu również pojęcia Baskonia), określa wszystkie regiony, na terenie których używa się języka baskijskiego, a więc Iparralde (francuski Kraj Basków) oraz prowincje Nawarra, Araba, Gipuzkoa i Bizkaia znajdujące się w Hiszpanii. Drugi termin to Euskadi, Wspólnota Autonomiczna Kraju Basków obejmująca prowincje Araba, Bizkaia i Gipuzkoa. Zdania na temat tego, które regiony powinny być nazywane Krajem Basków i które powinny utworzyć przyszły Kraj Basków, są podzielone. Przeważa jednak opinia, że zarówno mieszkańcy hiszpańskich jak i francuskich terenów tworzą naród baskijski. Jednak istnieje wiele trudności formalnych, zwłaszcza po stronie francuskiej, które nie pozwalają na efektywną współpracę Basków zamieszkałych po obydwu stronach granicy.

Kraj Basków jest wewnętrznie zróżnicowany, zarówno pod względem klimatu, ukształtowania terenu jak i zwyczajów oraz sytuacji socjolingwistycznej. Najzimniejszym miastem regionu jest Vitoria-Gasteiz, która dzięki temu zyskała przydomek Siberia-Gasteiz. Klimat jest znacznie łagodniejszy na terenach nadmorskich. Kraj Basków jest w większości górzysty, przez co istnieje wiele dialektów i dzięki czemu język został zachowany.

Pierwsza styczność z Baskami

Często pytana jestem, dlaczego zaczęłam uczyć się języka baskijskiego. I właściwie nie znam na to pytanie odpowiedzi. Było to szczęśliwym zbiegiem okoliczności. O Baskach usłyszałam na zajęciach z antropologii, uczęszczałam na zajęcia z Baskami, zobaczyłam ogłoszenie? i tak dotarłam na lektorat. Po dwóch miesiącach nauki wyjechałam po raz pierwszy do Kraju Basków. W dobie globalizacji położony w północnej Hiszpanii region nie wydaje się zbyt odległy. A jednak. Zbudowany wysoko w górach hotelik okazał się być innym światem. Intensywny kurs, właścicielka hotelu mówiąca w niezrozumiałym dialekcie i ? jak się wtedy wydawało ? lubująca się w tym, że nie jest rozumiana. A przy tym wielu nowych przyjaciół.

Jeszcze trzy razy wracałam do malowniczego Arantzazu, ale między pierwszym a ostatnim razem wiele się zmieniło. Po miesiącach frustracji i wzruszeń nareszcie byłam w stanie prowadzić rozmowę, zrozumieć właścicielkę hotelu, a przede wszystkim żyć po baskijsku. W międzyczasie opiekowałam się baskijskimi dziećmi, a zwieńczeniem wszystkiego był rok spędzony w Vitorii-Gasteiz w ramach stypendium Erasmus.

Język językoznawczo

Język baskijski jest językiem izolowanym. Nadal nie zostało ustalone jego pochodzenie. Pewne jest natomiast, że nie jest to język indoeuropejski. Istnieje wiele teorii dotyczących jego pochodzenia, jednak nie zostały one potwierdzone. W języku baskijskim występują liczne zapożyczenia z łaciny, języka hiszpańskiego i francuskiego.

Baskijski jest językiem ergatywnym. Oznacza to, że dla wyrażenia agensa używa się specjalnego przypadku o nazwie ergativus. Jest on również językiem aglutynacyjnym, to znaczy, że stosowane są w nim różnego rodzaju afiksy dla określenia funkcji składniowej wyrazu w wypowiedzeniu. W języku baskijskim występuje dwanaście przypadków.

Język socjolingwistycznie

Językiem baskijskim posługuje się aktualnie ponad milion osób, jednak liczba użytkowników nadal się zwiększa. Wyróżnia się wiele dialektów języka baskijskiego, a w drugiej połowie XX wieku powstała zunifikowana wersja języka, euskara batua. Oparta jest ona głównie na dialektach używanych na terenie Hiszpanii, co czasem stanowi trudność dla użytkowników języka używających dialektów z Iparralde.

Przez długi czas baskijski był jedynie językiem używanym w mowie. W czasie dyktatury generała Franco został zepchnięty na tereny wiejskie, a w końcu całkowicie zakazany. Wtedy też powstała organizacja ETA, która początkowo miała na celu ochronę języka, a dopiero później przerodziła się w organizację terrorystyczną. Po latach mówienia po baskijsku w ukryciu liczba uczestników języka drastycznie zmalała. Działania podjęte po wprowadzeniu nowej konstytucji (w szczególności dzięki uznaniu języka baskijskiego za język współoficjalny) pozwoliły na stopniowe jego odradzanie się. Równocześnie jednak jego prestiż nadal pozostawał niski, zarówno przez wzgląd na działalność organizacji ETA, jak i na jego utratę na terenach miejskich. W chwili obecnej podejmowane są próby na podniesienie statusu języka przez uwzględnianie go w sferach oficjalnych oraz intensyfikację szkolnictwa i promowanie lokalnych mediów. Głównym hasłem walki o prestiż języka jest ?Euskaraz bizi nahi dugu? ? ?Chcemy żyć po baskijsku?.

Kultura  

Nawet w miejscach, gdzie nie został zachowany język, kultura pozostaje żywa. Począwszy od powszechnej znajomości lokalnych piosenek i tańców, przez kultywowanie kuchni baskijskiej, a skończywszy na coraz powszechniejszym tworzeniu literatury. W Kraju Basków bardzo powszechne są lokalne święta ? karnawały, zarówno nowoczesne jak i te opierające się na starodawnej mitologii, czy święta na cześć patronów wsi i miast.

I ty możesz zostać Euskaldunem

Baskowie darzą obcokrajowców znających ich język szczególnym uczuciem. Rozmawiać z Baskiem po baskijsku to coś zupełnie innego niż rozmawiać z Hiszpanem po hiszpańsku czy z Brytyjczykiem po angielsku. Euskaldun ? Bask, dosłownie oznacza ?osobę posiadającą język baskijski?. Dlatego też każdy z nas może zostać Euskaldunem.

Anna Andersz-Jaworska

Studentka Etnolingwistyki w Instytucie Językoznawstwa UAM

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


pięć × = 15