Języki w niebezpieczeństwie

Ile jest na świecie języków? Niby proste pytanie, dosage jednak językoznawcy nie potrafią podać dokładniej odpowiedzi. Jednym z problemów jest ustalenie, drug kiedy mamy do czynienia z odrębnymi językami, a kiedy z dialektami  jednego języka. Do tego często pojawiają się w tej materii różne opinie wśród lingwistów albo widoczna  jest różnica opinii między lingwistami a społecznością użytkowników. Na przykład kilka lat temu społeczność języka/języków keczua poprosiła redaktorów encyklopedii Ethnologue[i], aby nie traktowali różnych odmian keczuańskiego jako odrębnych języków, bo ich zdaniem wszystkie te odmiany tworzą jeden wspólny język.  Liczbę języków na świecie zazwyczaj podajemy więc w sposób nieprecyzyjny, przykładowo jako ?około 6500? lub ?6000-7000?. W najnowszej edycji Ethnologue (2014) znajduje się 7106 języków, z kolei we wcześniejszych edycjach było ich odpowiednio: 6906 (w 2009) i 6703 (w 1996).

Blog-Nau-zd1
Na festiwalu języków w Bremie (Niemcy) w 2009 r. przepisano 6906 nazw języków z Ethnologue na klocki, z których z kolei zbudowano imponującą wieżę. Fot.: N. Nau

Jednak rosnąca liczba nazw języków w encyklopediach nie oznacza, że tym samym rośne liczba języków na świecie. Wprost przeciwnie:  coraz więcej języków ginie. Szacuje się, że aż połowa obecnie używanych języków jest zagrożona wymarciem.  Języki te są używane przez niewielką liczbę mówców (od dwóch osób do kilkudziesięciu tysięcy), a co bardziej istotne, nie mówi nimi młodzież. Jeśli najmłodszy mówca języka X ma 50 lat, to prognoza dotycząca przyszłości takiego języka jest dość jasna.  Coraz więcej ludzi posługuje się wyłącznie jednym z garstki ?dużych? języków, takich jak angielski, mandaryński, hindi, rosyjski lub hiszpański, a coraz mniej ludzi mówi językami z wielkiego zbioru ?małych? języków ? takich jak chantyjski, hoocąk, logba, totoli czy walijski.  Nierównomierność w relacji liczba języków ? liczba mówców ilustruje następujący wykres:

Blog-Nau-zd2
Wykres ze strony http://www.swarthmore.edu/SocSci/langhotspots/globaltrends.html, ? Gregory Anderson and K. David Harrison

Już od 25 lat  zagrożenie języków świata stanowi ważny temat międzynarodowych badań i innych działań językoznawców ? co oczywiste, bo razem z językami ginie przedmiot badań naszej dyscypliny! Jednak nie tylko lingwiści ludzie coś stracą. Dotyczy to wszystkich: Różnorodność językowa świata jest ważnym elementem różnorodności kulturowej, która jest uznawana ? np. przez UNESCO (zob. http://www.unesco.org/new/en/indigenous-peoples/cultural-and-linguistic-diversity/ ) ? jako istotny element dziedzictwa kulturowego ludzkości. Zainteresowanie tym tematem coraz częściej przejawiają młodzi ludzie na całym świecie, niezależnie od tego, czy ich własny język należy do ?dużych? czy ?małych?. W Internecie łatwo znaleźć informacje o zagrożeniu języków oraz o językach zagrożonych. Jednak ? o ironio ? zdecydowana większość tych informacji jest dostępna wyłącznie w języku angielskim. Liczba źródeł w języku polskim jeszcze niedawno była bardzo mała. Przez ostatnie dwa lata sytuacja się zmieniła, w znacznym stopniu dzięki projektom realizowanym w Poznaniu na UAM.

W międzynarodowym projekcie INNET zespół UAM opracował platformę edukacyjną languagesindanger.eu (bezpośredni link do wersji polskojęzycznej to http://pl.languagesindanger.eu/), której celem jest popularyzacja wiedzy o różnorodności językowej świata oraz o zagrożeniu języków. Grupa docelowa projektu to przede wszystkim uczniowie liceów oraz ich nauczyciele. Dodatkowym celem było wzbudzenie zainteresowania uczniów językami i językoznawstwem, zwłaszcza tematami, o których nie mówi się w polskich szkołach.

Blog-Nau-zd3
Strona pl.languagesindanger.eu

Platforma składa się z różnych komponentów. Uczniowie i studenci, którzy testowali stronę, najbardziej lubili ?Interaktywną Mapę?, gdzie można się zapoznać z 23 zagrożonymi językami świata, rozwiązując ćwiczenia, słuchając krótkich nagrań i oglądając zdjęcia ilustrujące mówców i ich kulturę. Na przykład można słuchać bajek w językach: taa, teop lub totoli, rozwiązywać zagadki z języków: łatgalskiego lub miyako, zapoznać się z pismem języka naxi, cechami gramatyki języka yurakare albo z intrygującymi liczebnikami języka tahutańskiego.  Z kolei ?Księga Wiedzy? oferuje podstawową wiedzę z zakresu językoznawstwa. W dziesięciu rozdziałach omawiane są następujące tematy: słownictwo, gramatyka, dźwięki i pisma języków świata, wielojęzyczność, polityka językowa, dokumentacja języka oraz inne. Dzięki implementacji w formie online ?Księga Wiedzy? obejmuje materiał multimedialny i komponenty interaktywne oraz mnóstwo linków do  ciekawych zewnętrznych stron internetowych, co może być bardziej atrakcyjne dla dzisiejszych uczniów niż tradycyjny podręcznik ?papierowy?. W dodatkowym ?Pakiecie dla szkół o językach mniejszościowych?  można się dowiedzieć się więcej o byłej i obecnej różnorodności językowej w Polsce, a także o tym, co można zrobić, aby ją zachować.  Pytanie ?Co możesz zrobić?? jest także tytułem kolejnego komponentu, w którym między innymi czworo ludzi opowiada w krótkich filmach, jak zachowują lub dokumentują zagrożone języki. Rozdział ?Dla nauczyciela? zawiera zestawy zadań do wykorzystania na lekcjach geografii, wiedzy o kulturze, wiedzy o społeczeństwie oraz języka angielskiego. Strony languagesindanger.eu są w trakcie finalizowania (projekt kończy się 30 września 2014 r.), ale zachęcamy do ich oglądania już dzisiaj!

To, czy jakiś język umrze lub przeżyje, nie zależy od językoznawców, lecz od wspólnoty użytkowników tego języka. Co językoznawcy jednak mogą w tej sprawie zrobić? Na pewno mogą propagować wiedzę o wartości różnorodności językowej. Im więcej ludzi zrozumie na przykład, że ?małe jest piękne?, że dialekt to nie tylko język słabo wykształconych grup ludności wiejskiej i że wielojęzyczność to nie obciążenie dla mózgu, lecz bogactwo ? tym większa pojawia się szansa, że wnuki dzisiejszych studentów nie będą musiały żyć w nudnym, monokulturowym świecie.

Nicole Nau, IJ


[i] Lewis, M. Paul, Simons, Gary F. & Fennig, Charles D. (eds.). 2014. Ethnologue. Languages of the World. 17th edition. Dallas, Texas: SIL International. Online: http://www.ethnologue.org.